Դեպի Ջերմուկ

Ջերմուկը գտնվում է ծովի մակերևույթից 2080 մ բարձրության վրա գտնվող ոչ մեծ սարահարթում, որը երկու մասի է բաժանվում Արփա գետի գեղատեսիլ կիրճով։ Քաղաքը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության հարավարևելյան մասում, Վայոց ձորի մարզում (պատմական Սյունիք նահանգի Վայոց ձոր գավառի տարածքում)։ Բնակավայրը հիշատակվում է սկսած XIII դարից՝ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի «Պատմություն Նահանգին Սիսական» աշխատության մեջ։ Սակայն քաղաքի տարածքում գտնվող հին կիկլոպյան ամրոցի և VIII դարի եկեղեցու ավերակներն ու մնացորդները խոսում են այն մասին, որ հանքային ջրերի ակունքների մոտ գտնվող Ջերմուկ բնակավայրը գոյություն է ունեցել շատ վաղուց։

20190917_103804

Երթուղի

Երևան֊Արտաշատ֊Արենի֊Ջերմուկ

Ճանապարհի  երկարուցյունը կազմում է 172կմ.  Շատ շատ  անգամներ  եմ  ճամփորդել Ջերմուկ, բայց  այս մեկը կտարբերվի  նրանով ,որ  քաղաքը  այս անգամ  կտեսնեմ   աշնանային  գույների մեջ:

Մայիսյան հերոսամարտեր

Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության բանակցությունների օրերին օսմանյան Թուրքիան, օգտվելով իր հզոր դաշնակից Գերմանիայի աջակցությունից, ինչպես նաև Կովկասյան ճակատի կազմալուծումից, 1918 թ.-ի հունվարի 28-ին խախտելով Երզնկայի զինադադարը (1917 թ.-ի դեկտեմբերի 5), վերսկսել է ռազմական, գործողությունները։ Արագորեն հեռացող ռուսական, զորքը մեծաքանակ զինամթերք էր թողնում Արևմտյան Հայաստանում։ Անդրանիկի նախաձեռնությամբ Հայոց ազգային խորհուրդը որոշել էր ճակատը պահել և Անդրանիկին նշանակել էր տեղի պաշտպան, շրջանի ղեկավար՝ հակառակ սպայակույտի կարծիքի։ Բրեստ-Լիտովսկիի բացակայության պատճառով հայտ եկան 3 ճակաամարտներ՝ Սարդարապատի , Բաշ Ապարանի , Ղարաքիլիսայի ։

Սարդարապատի ճակատամարտը։

Տեղի է ունեցել 1918 թ-ի մայիսի 21ից 27, հաճախ անվանում են «,20-րդ դարի Ավարայր»։ 1917 թ-ի հոկտեմբերին Ռուսաստանում կատարված հեղաշրջումից հետո երկրի նոր՝ խորհրդային իշխանությունը հայտարարեց, որ Ռուսաստանը դուրս է գալիս առաջին համաշխարհային պատերազմից։ Ռուսական զորքերը լքեցին Կովկասյան ռազմաճակատը, հեռացան Ռուսաստան։ Հայ ժողովուրդի համար ստեղծվեց չափազանց վտանգավոր վիճակ. թուրքական զորքերի դեմ Կովկասյան ռազմաճակատում կանգնած էին միայն Հայկական կորպուսի զորամասերը։ Ըստ ռազմական պատմաբան, գնդապետ Խաչատրյանի, Ալեքսանդրապոլից մինչև Սարդարապատ թուրքական զորքերի հարձակման տեմպը ստեղծված իրադրությունում համեմատաբար փոքր էր`   օրական մինչև 15 կմ, ինչը բացատրվում է մեր զորքերի, մասնավորապես Ալեքսանդրապոլից նահանջող հայկական հատուկ հեծելազորային գնդի (հրամանատար`   Զոլոտարյով) և հատկապես`   2-րդ հետևակային բրիգադի (հրամանատար`   գնդապետ Մորել) կողմից ցուցաբերված համառ դիմադրությամբ: Դա թույլ տվեց Երևանյան զորախմբի հրամանատար, գեներալ-մայոր Մովսես Սիլիկյանին իր զորքերը լավագույնս նախապատրաստել հակառակորդի հետ վճռական բախմանը: Սարդարապատի ճակատամարտը հայ ուսումնասիրողների կողմից գնահատվում է որպես հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի փայլուն էջերից մեկը։ Տարած հաղթանակի շնորհիվ Արևելյան Հայաստանի զգալի մասը փրկվեց թուրքական զավթումից, և հնարավորություն ստեղծվեց պետականության վերականգնման համար:Բաշ Ապարանի:

Հայ ժողովրդի պատմության ամենաբախտորոշ ու ամենափառահեղ իրադարձություններից է Բաշ-Ապարանի ճակատամարտը: Թուրքական բանակը, 1918 թ. գարնանը ներխուժելով Արևելյան Հայաստան, բաժանվեց երեք մասի: Առաջին զորախումբը Ղարաքիլիսայի ուղղությամբ արշավեց հյուսիս` նպատակ ունենալով գրավել Թիֆլիսը, երկրորդ զորամասը երկաթուղու ուղղությամբ շարժվեց դեպի Երևան Արարատյան դաշտով, իսկ երրորդ զորախումբը փորձեց Երևանը գրոհել հյուսիսից և գրավելով Համամլուն` շարժվեց Բաշ-Ապարանի ուղղությամբ: 1918 թ. մայիսի 22-ին` Սարդարապատի ճակատամարտի օրը, թուրքական 10000-ոց զորաբանակը (9-րդ դիվիզիան) Ասադ փաշայի հրամանատարությամբ և տեղացի 4000 բաշիբոզուկների ուղեկցությամբ հայտնվեց Բաշ-Ապարանի մատույցներում: Թուրքական բանակին հայ աշխարհազորայինները համազարկերով դիմավորեցին արդեն Միրաք գյուղի մատույցներում: Սակայն ապարանցիների նախնական դիմադրությունը անհույս կլիներ, եթե գործին չմիջամտեր Դրոն: Մինչ Դրոյի Ապարան հասնելն այստեղ համատարած խուճապ էր: Չկար ինքնապաշտպանության պլան, չկար կազմակերպված դիմադրություն:Մայիսի 28-ին Թիֆլիսում հայոց ազգային խորհուրդը հռչակում է Հայաստանի Հանրապետության ծնունդը և Բաթումում հաշտության բանակցություններ սկսում թուրքական հրամանատարության հետ: Կնքվում է զինադադար, որի արդյունքում Թիֆլիսում ձևավորված Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հայկական գնդերին կարգադրում է դադարեցնել հարձակումը: Պատերազմն ավարտված էր: Սակայն դա, ինչ խոսք, անժամանակ և մարտավարական տեսանկյունից ոչ ճիշտ որոշում էր: Թուրքական բանակի մնացորդները, նահանջելով Սարդարապատից և Բաշ-Ապարանից, կենտրոնացան Ալեքսանդրապոլում, և միայն Մուդրուսի զինադադարից հետո հեռացան Արևելյան Հայաստանից: Բացի այդ, եթե Ապարանի ճակատում հայկական զինուժը շարունակեր հարձակումը գոնե մինչև Համամլու, Ղարաքիլիսայի ուղղությամբ գրոհող թուրքական զինուժը կհայտնվեր շրջափակման վտանգի տակ և կնահանջեր Լոռուց: Մինչդեռ Ղարաքիլիսայում և Լոռու հարակից գյուղերում թուրքական բանակը նախճիրներ էր սարքում:
Ղարաքիլիսայի  ճակատամարտը:
Հայաստանի առաջին Հանրապետության ձևավորմանը նախորդած Մայիսյան հերոսամարտերի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում Ղարաքիլիսայի (Վանաձոր) մատույցներում Հայկական կորպուսի և աշխարհազորայինների մղած 4-օրյա անհավասար և, ի վերջո՝ ողբերգական ավարտ ունեցած ճակատամարտը։ Ավետիս Ահարոնյանի կողմից «20-րդ դարի Ավարայր» բնորոշումը ստացած այս պատմական իրադարձությունը 1918-ի մայիսին Արևելյան Հայաստանի տարածքում տեղի ունեցած երեք հիմնական ռազմաբախումներից, անկասկած, ամենախոշորն էր, որի արդյունքում թուրքական բանակն ունեցավ մեծ կորուստներ։ Եթե Սարդարապատում ձեռք բերված և Բաշ Ապարանում ամրապնդված առաջին հաղթանակներից հետո Հայկական կորպուսի հիմնական ուժերը Ղարաքիլիսայի մատույցներում ուժասպառության եզրին չհասցնեին հակառակորդի խոշորագույն խմբավորմանը, ապա թերևս անհնարին կլիներ խափանել Թիֆլիսը գրավելու՝ թուրքական հրամանատարության նախնական մտահղացումը։

Իզուր չէ, որ թուրք հրամանատարթ ասել է`   «Ղարաքիլիսայում հայեռը ապացուցեցին, որ կարող են լինել աշխարհի լավագույն զինորները»:Մարտերում աչքի են ընկել գնդապետներ Նիկոլայ Ղորղանյանի, Աթաբեկ բեյ Մամիկոնյանի զորամասերը, պորուչիկ Գարեգին Նժդեհը, հերոսաբար զոհված շտաբս կապիտան Գուրգեն Տեր-Մովսիսյանի հրետանավորներըԱյս Հայաստանի առաջին Հանրապետության ձևավորմանը նախորդած Մայիսյան հերոսամարտերի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում Ղարաքիլիսայի (Վանաձոր) մատույցներում Հայկական կորպուսի և աշխարհազորայինների մղած 4-օրյա անհավասար և, ի վերջո՝ ողբերգական ավարտ ունեցած ճակատամարտը։

Այդ պատերազմին չմասնակցեց Անդրանիկ Օզանըանը նույն ինքը Զորավար Անդրանիկը: Ղարաքիլիսայի ճակատամարտին իր մեծ դերը ունեցավ Ամենայն հայոց բանաստեղծ Հովհ.Թումանըանը,և նա ասել է`  «Եթե պատերազմում մեր լոզունգը լինէր թալանը, գուցէ ավելի յաջողութիւն ունենայինք»Ղարաքիլիսայում և շրջակա գյուղերում թուրք ջարդարարները կոտորել են հայ բնակչությանը (շուրջ 5000 մարդ), ավերել բնակավայրերը և անցել Ղազախ: Ղարաքիլիսայի ճակատամարտի շնորհիվ թուրքական զավթիչները հրաժարվել են Թիֆլիս գնալու մտադրությունից և չեն կարողացել մտնել Սևանի ավազան:

Գործնական քերականություն

1.Ըստ տրված կաղապարների, բարդ նախադասություններ կազմի ՛ր:

Ե՛վ հնարավորություն ուներ, և՛ ժամանակ, բայց հանգամանքները խանգարեցին նրան իրականացնել իր երազանքը։

Ո՛չ արտաքին սպառնալիքները, ո՛չ էլ վախը չկոտրեցին նրա կամքը։

Թե՛ նրա կապույտ կոստյումը, թ՛ե նրա սև կոշիկները հարմար էին այդ երեկույթի համար։

Կա՛մ ստեղծիր քոնը, կա՛մ աշխատիր ուրիշի համար։

2.Տեքստը մեկ նախադասությամբ փոխադրի´ր:

Սըր Ուոլթըր Ռլեյնը (անգլիացի պետական գործիչ և ծովագնաց) Ամերիկայից Անգլիա բերեց երկու բույս՝ կարտոֆիլն ու ծխախոտը: Հավանաբար, նա Անգլիայում առաջին ծխողն է եղել:

Մի երեկո, երբ աշխատասենյակում նստած իր ծխամորճն էր ծխում, հայտնվեց ծառան՝ մի նամակ ձեռքին: Վերջինս ծխող մարդ երբեք չէր տեսել և կարծես, թե տերն այրվում է: Նա նամակը գցեց և ահաբեկված դուրս վազեց՝ գոռալով.

-Տերս այրվում է, տերս այրվում է, ծուխը դուրս է գալիս նրա քթից ու բերանից:

Հետո շտապ մի դույլ ջուր բերեց և տիրոջ վրա լցրեց: Վերջինս չհասցրեց անգամ բացատրել, թե    ի´նչ է իր ձեռքինը:

Մի անգլիացի ծովագնաց և պետական գործիչ, ով առաջինն էր Անգլիա կարտոֆիլ և ծխախոտ բերել,մի անգամ իր աշխատասենյակում ծխելիս ապշեցրեց իր ծառային,ով մինչև այդ ծխող մարդ չէր տեսել և ահաբեկված մի դույլ ջուր բերեց և լցրեց տիրոջ վրա՝ կարծելով, որ նա այրվում է։

 

3.Կետադրի՛ր նախադասությունները:

Հույները ծովերի աստված Պոսեյդոնին եզ էին զոհաբերումորպես ջրային տարերքի հզորության խորհրդանիշ:

Քարակերտ ու կղմինդրածածկ փոքրիկ տունը` որպես շքեղ ապարանք, առանձնանում էր գյուղի խարխուլ տների մեջ:

Նկարահանող խցիկի մոտ անփույթ կանգնած էր Ջեկը՝ իբրև իր արժեքն իմացող անփոխարինելի օպերատոր:

Տուփից ուղիղ դեպի կինը դուրս թռավ թունավոր կանաչ օձը՝ իբրև դիպուկ նետված փետտրագնդակ:

Իբրև սուրացող շնաձկանը կպած խխունջներ` կառչել էինք վազող կենդանուց:

Լեռների ու բլուրների մեծ մասը` որպես հրաբխային ժայթքման զավակներ, վեր են նետված ստորերկրյա հզոր ուժերի կողմից:

4.Ընդգծված բառերն ու բառակապակցությունները ուղղի՛ր:

Աղջկանից բացի(բացի աղջիկը), բոլորն ուզում էին ուրիշ քաղաք տեղափոխվել:

Սիրահարված եմ ձեր երկրին (երկրի վրա):

Հալվում, մաշվում էր հարազատ տան ու ընկերների կարոտից(կարոտով):

Կարոտում էր անգամ իրենց փողոցի ծառերին (ծառերը):

Ի՞նչ է նշանակում ընկերությանը(ընկերությունը) դավաճանել:

Խոսքը վերաբերում (վերաբերվում) է քեզ ու քո ցանկություններին:

Ինչպե՞ս ես վերաբերվում (վերաբերում) նրանց:

Քույրս երրորդ դասարանցի (դասարան) է:

Բաժակը ձեռքում (ձեռքն) էր, որ մտավ։

Մարսը աղքատ է ջրից (ջրով):

Շատ լավ է տիրապետում անգլերենին (անգլերենը):

Բացի դրանից (դա), ազատ ժամանակն ու արձակուրդն անցկացնում էր պրոֆեսորին ոչ սազական եղանակով:

Մուգ ակնոցի (ակնոցներիդ) պատճառով աչքերդ չեմ տեսնում:

5.Սխալ կազմված բայաձևերը ճշտի՛ր:

Ինչ-որ մութ մարդկանց հետ էր կապվել (կապնվել):

Տղաները վիճում (վիճվում) էին բակում, ու վեճը կատակի նման չէր:

Դեռ շատ կտուժես (կտուժվես)՝ ինձ չլսելով:

Խոսքս քեզ չի վերաբերում (վերաբերվում):

6.Փակագծերում տրված բայը պահանջված ձևով գրի՛ր:

Պարզվում է, որ մարդու առողջական վիճակը նախ և առաջ կախված (կախվել) է մարդկային հարաբերություններից: Նախանձը, օրինակ, ոչ միայն որդի նման կրծում է (կրծել) մարդու հոգին և տակնուվրա անում (տակնուվրա անել) էությունը, այլև առաջացնում (առաջացնել) ստամոքսի խոց ու արյան ճնշման հիվանդություններ: Ահա թե ինչու են ասում. «Եթե չես ցանկանում (չցանկանալ) տառապել, մի՛ նախանձիր»: Զրպարտությունը, վիրավորանքը, շողոքորթությունը, անտաշ վերաբերմունքն ու հայհոյանքը նիկոտինի ու ալկոհոլի նման թունավորում են (թունավորել) նաև մարդու օրգանիզմը:

Երկրում առաջին ծխողները եգիպտական փարավոններն են եղել (լինել):

Մ.թ.ա. երկրորդ հազարամյակին վերաբերող մի թանգարանում հնագետները ծխելու հարմարանքներ են գտել (գտնել):Սենյակները ներկելիս պատուհաններն ու դռները փակ պիտի լինեն, որովհետև միջանցիկ քամին ու խոնավ օդը չեն թողնում, որ ներկը հավասարապես չորանա (չորանալ):

7.Ավելորդ բառերը գրի՛ր և նախադասություններն ուղղի՛ր(Ավելորդ բառերը Bold-ով )

Հավանաբար հաջողությամբ կպսակվի նախարարի այս նոր ձեռնարկը երևի:

Սրա հիման վրա կլինի հիմքը:

Մի հատ լուրջ հակաճառություն ունեմ:

Դուք չափազանցացնում եք վտանգը:

Խոսքը գնում է նրա մասին:

Խոսքը նրա մասին է։

Ի՞նչ բան է հարբուխը:

Ի՞նչ բան են մթնոլորտային ճակատները:

Հաճելի տեսք չի թողնում:

Հեռախոսը դա շքեղություն չէ:

Դու անպայման մեծ հաջողության կհասնես երևի:

-Բանն ինչո՞ւմն է,- հարցրեց ոստիկանը:

-Բանն ինչում է,-հարցրեց ոստիկանը։

8.Պատմությունը դարձրո՛ւ ներկա ժամանակովՏրված և ստացված տեքստերում ո՞րնախադասությունները լրիվ համընկան:

Մեր կապիկը մի աֆրիկացուց էինք ձեռք բերել, որը վառ անհատականությամբ ու յուրահատուկ հումորով օժտված մի էակ էր: Ամեն օր նրան դուրս էինք տանում ու կապում ծառին: Առաջին երկու օրը խելոք նստում էր տան մուտքի մոտու նրա կողքովչընդհատվող հոսանքով անցնում էին որսորդներըմեզ սննդամթերք բերող պառավկանայքխումբխումբ վազում էին խխունջներ ու միջատներ բերող փոքրիկտղաները: Մենք ենթադրում էինքոր այդ անդադար շարժումը կզվարճացնի ուկհետաքրքրի կապիկին: Այդպես էլ եղավ: Նա շատ շուտ գլխի ընկավ, որ պարանի երկարությունն իրեն թույլ է տալիս թաքնվել բակի դռնակի մոտ, և օգտվեց դրանից: Հենց որ ոչինչ չկասկածող մի աֆրիկացի բակ էր մտնում, կապիկն իսկույն դուրս էր ցատկում դարանից ու բռնում խեղճի ոտքը: Հետն էլ այնքան սոսկալի ճղճղոց էր գցում, որին նույնիսկ ամենապինդ նյարդերն ունեցող մարդը չէր դիմանում:

Մեր կապիկը մի աֆրիկացուց ենք ձեռք բերել,որը վառ անհատականությամբ ու յուրահատուկ հումորով օժտված մի էակ է։Ամեն օր նրան դուրս ենք տանում ու կապում ծառին։Առաջին երկու օրը խելոք նստում էր տան մուտքի մոտ,ու նրա կողքով չընդհատվող հոսանքով անցնում էին որսորդները,մեզ սննդամթերք բերող կանայք,խումբ-խումբ վազում էին խխունջներ ու միջատներ բերող փոքրիկ տղաները։Մենք ենթադրում Էինք,որ այդ անդադար շարժումը կզվարճացնի ուկհետաքրքրի կապիկին։Այդպես էլ եղավ ։Նա շատ շուտ գլխի ընկավ,որ պարանի երկարությունն իրեն թույլ է տալիս թաքնվել բակի դռնակի մոտ,և օգտվեց դրանից ։Հենց որ ոչինչ չկասկածող մի աֆրիկացի բակ է մտնում, կապիկն իսկույն դուրս է ցատկում դարանից ու բռնում խեղճի ոտքը։ Հետն էլ այնքան սոսկալի ճղճղոց է գցում,որին նույնիսկ ամենապինդ նյարդերն ունեցող մարդը չէր դիմում։

11.Հոմանիշներից յուրաքանչյուրով նախադասություն կազմի՛ր:

ա) երկարել, ձգվել,

Նա երկարացրեց իր ձեռքը,որպեսզի վերցնի զենքը․

Նավը ուներ ձգված տախտակամած։

բ) աղքատ, խեղճ,

Նա ուներ բավականին աղքատիկ բառադարան։

Կարկուտը փչացրեց խեղճ այգեպանի ամբողջ բերքը։

գգույներանգ:

Սարյանի նկարներում նաիրյան գույներ են նշմարվում։

Ձմեռվա երանգները տխրություն են առաջացնում։

 

12.Տրված առածներն ընդգծված բառերի հականիշների օգնությամբ լրացրո՛ւ:

Ամառվա փուշը՝ ձմռան նուշն է։

Բարեկամ կորցնելը հեշտ է, բարեկամ գտնելն է խրթին։

Դուրսը՝ քահանա, ներսը՝ սատանա։

Գիտունին գերի եղիր,բայց մի եղիր անգետին սիրելի։

Գիտունի հետ քար քաշի, անգետի հետ փլավ կեր։

Իր աչքի գերանը չի տեսնում, դիմացինի աչքի փուշն է տեսնում:

 

13.Նախածանցն այնպիսի վերջածանցով փոխարինի՛ր, որ բառի իմաստը չփոխվի.

դժգույն, անպոչ, անկուռ (անթև), անքուն, անգլուխ։

Դժգույն-գունատ

Անպոչ-պոչատ

Անկուռ-կռնատ

Անքուն-քնատ

Անգլուխ-գլխհատ

14.Տրված բառերի տարբեր իմաստներով  նախադասություններ կազմի՛ր և ցո՛ւյց տուր, թե ինչ կարող են նշանակել.
Սրի, աղի, մարտ, որդի:

Սրի

Հայրիկս վերցրել էր սրիչը, որ մատիտը սրի:

Սրի ծայրը բութ էր:

Աղի

Աղցանը շատ աղի էր:

Դա շատ աղի հիշողություն է:

Մարտ

Դա շատ վատ մարտ էր:

Մարտը շատ գեղեցիկ ամիս է:

Որդի

Նա հայ ժողովրդի որդին է:

Նա Արփինեյի և Արամի որդին է:

15.Գծիկները ը կամ ն մասնիկով (հոդով) փոխարինի՛ր:
 Ժողովուրդներ- տարբերվում են իրենց արտաքին տեսքով, լեզվով ու սովորույթներով: Ժողովուրդներ- իրենց արտաքին տեսքով, լեզվով ու սովորույթներով են տարբերվում:
Աստղադիտակ- դանիացի ապակեգործներ- են ստեղծել: Աստղադիտակ- ստեղծել են դանիացի ապակեգործներ-:
Եվրոպացիներ- առաջին անգամ արևածաղիկ- տեսան մեքսիկական տափաստաններում, երբ հայտնագործեցին Աերիկա-: Արևածաղիկ- առաջին անգամ եվրոպացիներ- տեսան մեքսիկական տափաստաններում, երբ հայտնագործեցին Ամերիկա-: Եվրոպացիներ- մեքսիկական տափաստաններում առաջին անգամ տեսան արևածաղիկ-, երբ հայտնագործեցին Ամերիկա-:
Գառնիի սյունազարդ տաճար- (մ.թ. 77 թվական) Միհր  աստծո պատվին է ստեղծվել: Գառնիի սյունազարդ տաճար-  ստեղծվել է (մ.թ. 77 թվական) Միհր  աստծո պատվին: Միհր աստծո պատվին է ստեղծվել Գառնիի սյունազարդ տաճար- (մ.թ. 77 թվական): Միհր աստծո պատվին Գառնիի սյունազարդ տաճար- է ստեղծվել (մ.թ. 77 թվական):

Ժողովուրդները տարբերվում են իրենց արտաքին տեսքով, լեզվով ու սովորույթներով: Ժողովուրդներն իրենց արտաքին տեսքով, լեզվով ու սովորույթներով են տարբերվում:
Աստղադիտակը դանիացի ապակեգործներն են ստեղծել: Աստղադիտակը ստեղծել են դանիացի ապակեգործները:
Եվրոպացիները առաջին անգամ արևածաղիկը տեսան մեքսիկական տափաստաններում, երբ հայտնագործեցին Աերիկան: Արևածաղիկը առաջին անգամ եվրոպացիները տեսան մեքսիկական տափաստաններում, երբ հայտնագործեցին Ամերիկան: Եվրոպացիները մեքսիկական տափաստաններում առաջին անգամ տեսան արևածաղիկը, երբ հայտնագործեցին Ամերիկան:
Գառնիի սյունազարդ տաճարը (մ.թ. 77 թվական) Միհր  աստծո պատվին է ստեղծվել: Գառնիի սյունազարդ տաճարը  ստեղծվել է (մ.թ. 77 թվական) Միհր  աստծո պատվին: Միհր աստծո պատվին է ստեղծվել Գառնիի սյունազարդ տաճարը (մ.թ. 77 թվական): Միհր աստծո պատվին Գառնիի սյունազարդ տաճարն է ստեղծվել (մ.թ. 77 թվական):

Սառը պատերազմի սկիզբը

Աշխարհամարտի ավարտական փուլում Մեծ եռյակի միջև դրսևորված շահերի բախումը կարճ ժամանակ անց վերաճեց նրա բացահայտ առճակատման։ ԱՄՆ-ը և նրա դաշնակից Մեծ Բրիտանիան փորձեցին օգտագործել ամերիկյան միջուկային զենքի մենաշնորհը և ԽՍՀՄ-ի հետ հարաբերություններում անցան նաև սպառնալիքների կիրառման։ Դրա ցայտուն դրսևորումը եղավ Մեծ Բրիտանիայի նախկին վարչապետ Չերչիլի ելույթը Ֆուլտոն քաղաքում 1946 թ. Մարտի 5-ին։ Նրա ճառն ընդունված է անվանել սառը պատերազմի սկիզբ։ Չերչիլը հայարարեց, որ Խորհրդային Միությունը փորձում է աշխարհում անսահմանափակ կերպով տարածել իր ռազմական ուժերը և գաղափարական-քաղաքական դրույթները։ Որպես ապացույց՝ նա նշեց, որ Եվրոպայի վրա իջել է երկաթե վարագույր, իսկ Արևելյան ու Կենտրոնական Եվրոպայի պետությունները և ժողովուրդներն ընկել են «Մոսկվայի վերահսկողության տակ»։ ԱՄՆ-ից ու Ազգերի բրիտանական համագործակցության տարածքից բացի, մյուս տեղերում կոմունիստական կուսակցությունները աճող սպառնալիք են «քրիստոնեական քաղաքակրթությանը»։ Ուժերի հավասարակշռության «նախկին դրույթը» հնացել է, անհրաժեշտ է միավորել ամբողջ անգլոսաքսոնական աշխարհի ուժերը։ Չերչիլն առաջարկում էր ԽՍՀՄ-ի դեմ օգտագործել ատոմային զենքի սպառնալիքը, նույնիսկ կիրառել այն։

ԱՄՆ-ի նախագահ Թրումանը 1947 թ. փետրվարին Կոնգրեսին հղված իր ուղերձում ձևակերպեց Եվրոպան խորհրդային ծավալապաշտությունից փրկելու ծրագիրը։ Նախատեսվում էր մեծածավալ տնտեսական օգնություն տրամադրել եվրոպական երկրներին և ստեղծել արևմտյան երկրների ռազմաքաղաքական խմբավորում ԱՄՆ-ի հովանու ներքո։ ԽՍՀՄ-ի սահմանագծի երկայնքով տեղակայվելու էին ամերիկյան ռազմակայաններ, անհրաժեշտության դեպքում կկիրառվեին նաև զինված ուժեր՝ ընդդեմ ԽՍՀՄ-ի ու նրա դաշնակիցների։ Թրումանի «դրույթը» (դոկտրինան) երկու գլխավոր նպատակ էր հետապնդում՝ չթույլատրել ԽՍՀՄ-ի և նրա գաղափարախոսության հետագա տարածումը, իսկ հնարավորության դեպքում նաև հետ շպրտել ԽՍՀՄ-ին իր ազդեցության նախկին սահմանները։

ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքական նոր կուրսի գործադրման առաջին քայլը եղավ Մարշալի պլանը, որով 1948-1951 թթ. 12,4 միլիարդ դոլար տրամադրվեց Արևմտյան Եվրոպայի երկրներին։ Դրա շնորհիվ կտրուկ աճեց ԱՄՆ-ի ազդեցությունը այդ երկրներում։

Գաղափարախոսական հակամարտությունը դրսևորվեց նաև գերտերությունների ներքին կյանքում։ Այլախոհության ճնշումը, «հակապետական» գործունեության համար հազարավոր մարդկանց հալածանքների և պատժի ենթարկելը դարձան սովորական երևույթ։ ԱՄՆ-ի և ԽՍՀՄ-ի դիմակայությունը չվերածվեց նրանց միջև պատերազմի։ Սակայն միջուկային զենքի կրառման սպառնալիքը, տնտեսական, քաղաքական և հոգևոր-մշակութային առճակատումը մշտական վտանգ էին ներկայացնում միջազգային խաղաղությանն ու անվտանգությանը։ Ահա թե ինչու 1946 թ. մինչ 1980-ական թթ. վերջերը բնութագրվել է որպես սառը պատերազմ։

Հայերի ցեղասպանության պատճառները

Ինչպես տեսնում ենք՝ հայերի ցեղասպանության առաջնային և կարելի է ասել նույնիսկ գլխավոր պատճառներից մեկը Հայկական հարցի փակելն էր, քանի որ թուրքերը կարծում էին, որ ըստ իրենց մշակած ծրագրերի՝ հայերի բնաջնջումով կփակվեր նաև Հայկական հարցը։

Հայերի ցեղասպանության պատճառների շարքում որոշակի դեր է խաղացել նաև տնտեսական գործոնը, քանի որ հայ արդյունաբերողներն ու դրամատերերն իրենց ձեռներեցության ու բնատուր տաղանդի շնորհիվ կարողացել էին խոշոր կապիտալ կուտակել, և բնականաբար հայերի բնաջնջմամբ թուրքերը հնարավորություն էին ստանում ազատվելու անցանկալի մրցակիցներից և տիրանալու նրանց ֆինանսական միջոցներին ու ունեցվածքին։

«Նեմեսիս» ծրագիրն ու դրա արդյունքները

<Նեմեսիս>> ծրագիրը ստեղծվել էր ՀՅԴ կողմից 1919թ-ին՝ խիստ գաղտնի պայմաններում։ Ծրագրի անվանումը պատահական չէր, քանի որ այդպես էին անվանել նաև հին հունական դիցաբանության մեջ վրեժի աստվածուհուն։

Տեսնելով, որ թուրքական կառավարությունը և դաշնակից երկրները հետևողական չեն երիտթուրքերի պարագլուխների պատիժն իրականացնելու հարցում՝ նրանց դատավճիռն ի կատար ածեցին <<Նեմեսիս>> ծրագրի շրջանակներում գործող անձնազոհ հայ վրիժառուները։

Այս ծրագրի արդյունքում քայլ առ քայլ իրենց հասանելի պատիժը ստացան երիտթուրքերի դաժան պարագլուխները։

1921թ-ի մարտի 15-ին Բեռլինում Սողոմոն Թեհլերյանը իրականացրեց Մեծ եղեռնի ամենագլխավոր պատասխանատուի՝ Թալեաթի մահապատիժը։ 1921թ-ի դեկտեմբերի 6-ին Հռոմում Արշավիր Շիրակյանի գնդակից սպանվեց Օսմանյան կայսրության նախկին վարչապետ Սայիդ Հալիմը։ 1922թ-ի ապրիլի 17-ին Բեռլինում Արամ Երկանյանը և Արշավիր Շիրակյանն իրականացրեցին Բեհաէդդին Շաքիրի և Ջեմալ Ազմիի մահապատիժը։ 1922թ-ի հուլիսի 25-ին Պետրոս Տեր-Պողոսյանը, Արտաշես Գևորգյանը և Ստեփան Ծաղիկյանը Թիֆլիսում ի կատար ածեցին Ջեմալի մահապատիժը։ Նույն թվականի օգոստոսին Միջին Ասիայում Հակոբ Մելքումովի գլխավորած զորամասերի դեմ մղված մարտերում սպանվեց Էնվերը։ Ավելի ուշ՝ 1926թ-ին, կախաղան բարձրացվեց Նազըմը։

Այսպիսով՝ շնորհիվ <<Նեմիսիս>> ծրագրի քաջ ու անձնազոհ անդամ հայ տղաների իրականացվեց Հայոց ցեղասպանության գլխավոր պատասխանատուների մահապատիժը։

Մեծ եղեռնի իրականացման փուլերը

Երիտթուրքերն հայերի ոչնչացման իրենց ծրագրերն իրականացրեցին քայլ առ քայլ։ Սկզբնական ամիսներին հայերի կոտորածներ տեղի ունեցան Կովկասյան ճակատի մերձակա գոտում, այդ ովում նաև Իրանին ու Ռուսաստանին ենթակա մի քանի շրջաններում, ուր ներխուժել էին թուրքական զորքերը։

Կայսրության հայ բնակչության բնաջնջումը դյուրացնելու նպատակով թուրքական իշխանությունները վճռել էին նախ և առաջ վերացնել հայերի կռվելու ունակ ներուժը։ Զորահավաքների ընթացքում օսմանյան բանակ էր զորակոչվել 18-45 տարեկան ավելի քան 300 հազար հայ:

1915թ-ի փետրվարի 25-ի հրամանով արգելվեց հայ զինծառայողներին նշանակել հրամանատարական պաշտոններում և ծառայել ռուս-թուրքական ճակատային գծում։ Այս հրամանով սկսվեց հայ զինվորների չնշող մեծամասնության զինաթափումը և փոխադրումը թիկունք։ Թիկունքային գումարտակների կազմում նրանց ստիպում էին կատարել ճանապարհներ, կամուրջներ, ամրություններ կառուցելու, բեռներ փոխադրելու և այլ ծանր աշխատանքներ։ Շուտով նրանց մեկուսացնում են և խումբ առ խումբ վերացնում։

Երիտթուրքերը խոչընդոտներ կամ արգելքներ էին ստեղծում դաշնակից ու չեզոք երկրների այն քաղաքացիների համար, ովքեր փորձում էին ուղևորվել Արևմտյան Հայաստան և Փոքր Ասիա։

1915թ-ի ապրիլի 5-ին երիտթուրքական կառավարությունը հատուկ օրենքով արգելեց տերության քաղաքացիների մուտքն ու ելքը կայսրությունից։ Փակվեցին հայկական դպրոցները և մամուլը։

Մյուս քայլով երիտթուրքերը նպատակադրվել էին վերացնել հայության ազգային, քաղաքական և հոգևոր ղեկավար ուժերին ու գործիչներին։Առաջին ձերբակալությունները տեղի են ունենում 1914թ-ի հոկտեմբերին։ Հայ ղեկավար ուժերին ու մտավորականությանը գլխավոր ու անսպասելի հարվածը հասցվեց հենց կայսրության մայրաքաղաքում։

1915թ-ի ապրիլի 11-ին ոստիկանությունը կալանավորեց 2300-ից ավելի մարդ։ Նրանց թվում էին Գրիգոր Զոհրապը, Վարդգեսը, բանաստեղծներ Դանիել Վարուժանը, Սիամանթոն, Ռուբեն Սևակը, երգահան Կոմիտասը, հայտնի գիտնականներ ու մշակույթի այլ գործիչներ։ Մայրաքաղաքից աքսորված հայ մտավորականների մեծամասնությանը դաժանորեն սպանեցին։ Քչերը միայն փրկվեցին։

1915թ-ի ապրիլից սկսվեց նաև ցեղասպանական մեծածավալ գործողությունը․ հայությունը ենթարկվեց համատարած կոտորածի, բռնի տեղահանության և աքսորի։ Ապրիլի 15-ին կայսրության նահանգային իշխանավորներին է ուղարկվում Թալեաթի, Էնվերի և Նազըմի կողմից ստորագրված գաղտնի հրամանը, որով հրահանգվում էր խստորեն գործադրել հայերի ոչնչացման ծրագիրը։

Հարյուր հազարավոր հայերի իրենց հայրենի նահանգներում։ Մեծ թվով բռնի տեղահանվածներ սպանվեցին աքսորի ճանապարհին։

Հայերի ցեղասպանությունը շարունակվեց նաև հաջորդ տարվա ընթացքում։ Թուրքական կառավարության հրամանով ոչնչացվեց նաև աքսորավայրում եղած հայ տարագիրների մեծ մասը։

Մեծ եղեռնը փաստացի սկսվել է 1914 թ-ի հոկտեմբերի վերջին և շարունակվել մինչև 1915թ-ի ամառը։ Արևմտյան Հայաստանում և կայսրության մյուս նահանգներում ապրող ավելի քան 2,5 միլիոն հայերից 1,5 միլիոնը դարձավ Մեծ եղեռնի զոհ։

Փաստորեն այդպես երիտթուրքերն իրագործեցին Հայաստանը հայազրկելու և հայերին հայրենազրկելու իրենց դիվային ծրագրի մեծ մասը։